توسعه زیست مصنوعی در کشور با تغییر نگرش و ذهنیت ها در جامعه علمی و صنعتی شکل می گیرد

به گزارش روابط عمومی جهاددانشگاهی واحد استان قم، دکتر محمد حسین متالهی در دیدار با دکتر سیدرضا طباطبایی رئیس جهاددانشگاهی واحد استان قم و مامور راه اندازی مرکز ملی زیست مصنوعی و همچنین مدیران پژوهشی این واحد گفت: زیست مصنوعی در برنامه هفتم نیز به نوعی وار دشده است. این سند با نگاهی دقیق به مساله زیست مهندسی کشورهای بزرگ و با نگاه به شرایط و ساختار داخلی تنظیم شده است.

وی افزود: زیست شناسی مصنوعی می توانست در زمانی بار معنوی منفی در کشور ما ایجاد کند. مثلا حسی که کلمه تراریخته در جامعه ما ایجاد می کند حس مثبتی نیست. متاسفانه این روحیات در کشور وجود دارد و دو گانه طبیعی و مصنوعی در بخش مهمی از جامعه، پررنگ است.

وی تصریح کرد: به همین دلیل به سراغ زیست مهندسی رفتیم. چالش این مساله نیز آن بود که با مهندسی زیستی می توانست همراه بشود و مهندسی زیستی همان مهندسی سنتی است، البته در جایی که با زیست شناسی تلاقی پیدا می کند. در واقع معنی کلمه زیست مهندسی را از زیست مصنوعی جدا کرده اند. یعنی یک سری برنامه های کاری نیز در این حوزه طراحی و اجرا شده است ولی مساله زیست مصنوعی به شکل شفاف بیان نمی شود.

دبیر سابق ستاد زیست فناوری کشور بیان کرد: شاید بهترین ترجمه برای همین زیست مهندسی یا زیست مصنوعی همان «زیست شناسی صناعی » باشد تا مصنوعی. محل تاکید ما طراحی و مهندسی است. مفهوم طراحی و مهندسی در حوزه زیست شناسی مصنوعی مهمترین بخش است. مصنوعی بودن چندان مهم نیست ولی مهم این است که چه طرحی می خواهیم انجام دهیم.

وی گفت: اگر این موضوع به دغدغه جامعه علمی کشور مبدل شود جریانات مثبت خود را نیز به همراه خواهد داشت ولی این دغدغه هوز شکل نگرفته است. جامعه علمی را می توان به راحتی همراه کرد زیرا اسناد بین المللی مشخص هستند و برای اهل علم نیز قابل درک هستند.

وی زیست شناسی مصنوعی را یک روند و مسیر دانست و گفت: باید توجه داشته باشیم که زیست شناسی مصنوعی یک پروژه نیست بلکه یک مسیر و روند است. یک دانشکده و مرکز نمی تواند همه حوزه های زیست مصنوعی را پوشش دهد. اگر به خوبی این مساله را درک کنیم در سیاستگذاری نیز به ما کمک خواهد کرد. ذهنیت ما این است که زیست شناسی مصنوعی مرز دانش همه عرصه های بیوتکنولوژی است. با یک توضیح اینکه فرق بیو تکنولوژی با سایر حوزه ها چیست؟ یعنی یک موجود زنده و مدیریت ژنیتکی وجود دارد که باید به آن توجه کنیم.

وی تصریح کرد: اگر به شصت سال پیش برگردیم تنها ابزار ما این بود که در طبیعت بگردیم و غربالگری و کنترل را روی مواردی که می یافتیم انجام دهیم. مثلا بذری را پیدا می کردیم و محیط را کنترل می کردیم تا بتوانیم بیشترین محصول را دریافت کنیم. کنترل محیط و غربالگری نهاده ژنتیکی انجام می دادیم. 

وی یادآورشد: گام بعدی مهندسی ژنتیک است که بتوانیم ژن های را جابجا کنیم. از سال 2003 به این سوی نیز عبارت زیست مصنوعی مطرح شد. اولین بار نیز در یک همایش بین المللی این عنوان به کار گرفته شد و جامعه علمی در یک نقطه به این نام رسیدند. این روند باید در همه حوزه های بیوتکنولوژیک ضرب شود.

وی گفت: تلاش برای ایجاد مرکز ملی زیست مصنوعی در واقع حرکت جامع علمی کشور ما به سمت تغییر ذهنیت سنتی به ذهنیت جدید است. مهمترین دغدغه چند سال اخیر بنده، همین حوزه زیست مصنوعی است. این کار نیز کار بسیار سنگینی است. پس از مرحله گفتگو در حوزه انگیزشی مشکلات مهم پیش می آیند. دو جریان دانشگاه و صنعت به شکل متصل به هم شکل نگرفتند. یعنی هویت دانشگاه ما برای کمک به صنعت شکل نگرفته و صنعت ما نیز از اول به سمت دانشگاه نرفته است. 

وی گفت: در حوزه دانشگاهی نیز باید گفت که حوزه زیست مهندسی حوزه یک حوزه بسیار پرخرج به شمار می رود. آن هم نسبت به حوزه هایی که به شکل کم خرج تری می توانیم به تولید مقالات برسیم. یک مقاله زیست مصنوعی به اندازه هزنیه ده مقاله در عرصه های دیگر هزینه دارد و به همین دلیل ترجیح مادی هم با مقالاتی است که کمتر هزینه دارند. به همین دلیل است که حضور در این عرصه نیازمند حمایت های جدی است. 

وی افزود: دانشگاه نیز اگر خود را به نظام انگیزشی وارد کند لزومی ندارد که وارد این حوزه زیست مصنوعی شود. برخی از اساتید که در خارج از کشور نیز در این حوزه کار علمی می کردند در ایران ریسک انجام این فعالیت ها را به خاطر پرخرج بودن و همچنین آسان کردن مسیر کار دانشجویان خود نکرده و وارد حوزه های قابل حصول تر شدند. 

متالهی یادآورشد: زیست مصنوعی دارای یک معنی بلند است. پنجاه سال است که سنتز ژن در ایران رخ می دهد. یعنی از طریق کنسرسیومی که وجود دارد ژن ها را تهیه می کنیم که این کنسرسیوم نیز کاملا همه این فرایند را مدیریت و پایش می کند. در ادامه قصد ایجاد مرکز سنتر ژن در داخل کشور را کردیم. چند تیم تخصصی در حوزه سنتز ژن باحضور چند دانشگاه شکل گرفت و تجربه تولید ژن در کشور نیز در بخش های مختلف ایجاد شد.

وی گفت: راهبردی بودن مساله در زمینه انرژی هسته ای در سراسر جهان فهمیده می شود چون سازوکارهای عملکردی و حتی جلوگیری از توسعه آن در دنیا وجود دارد. در حوزه هوش مصنوعی نیز چنین است ولی در حوزه زیست مصنوعی هنوز این مساله شکل نگرفته است.

مسئول المپیاد زیست شناسی کشور اظهارکرد: یک سری مسایل همچون خاکریز عمل می کند. مثلا اگر اهرم هسته ای وجود نداشت، مباحثات ما با آمریکا در حوزه موشکی دنبال می شد اما مساله هسته ای مانعی برای ورود به مساله موشکی شده است.

وی با اشاره به اینکه امروز دنیا از وضعیت تک قطبی خارج شده است، افزود: دوران آنکه تصور می‌کردیم اگر کشوری بخواهد در حوزه‌ای فعالیت کند، قدرت‌هایی مثل آمریکا بتوانند او را کاملاً از میدان رقابت کنار بزنند، سپری شده است. امروزه کشورهای دیگری همانند چین و روسیه در این عرصه فعال هستند.

وی ادامه داد: راهبرد بسیار مهم این است که ما پروژه‌های خود را از همان ابتدا با رویکردی بین‌المللی و در چارچوب روابط جهانی طراحی کنیم. 

این نخبه علمی کشور در حوزه زیست فناوری بیان کرد: ایران در حوزه نقشه راه بسیار مستغنی است. رهبر شهید نیز فرمودند که برنامه و سندهای خوبی در حوزه های مختلف علمی نوشته شده است که باید عملیاتی شود. در این حوزه نیز تاملاتی صورت گرفته است و برنامه هایی نیز نوشته شده است. 

وی افزود: دو رویکرد مطالعاتی و عملیاتی وجود دارد یعنی دوگانه ای که سریع وارد اجرا شویم یا ابتدا مطالعات و احصا صورت بگیرد و بعد وارد فاز عملیاتی شویم همچنین دوگانه دیگری وجود دارد که اپلیکیشن محور یا زیرساخت نگر اقدام کنیم.

وی تصریح کرد: اگر به شکل واقعی به دنبال حل مساله باشیم نباید خود را در زمینه مهندسی ژنتیک معطل کند باید نمونه ای از آن را بیابیم و سپس آن را به یک محصول کنیم. یعنی نمی توانیم همه اجزای ساختار آن محصول را پیدا کنیم بلکه می توانیم میان بر بزنیم و اجزای آن را از یک طریق دیگر بیابیم و محصول خود را تولید کنیم.

گفتنی است در این نشست دکتر طباطبایی قمی نیز با اشاره به موانع تشکیل ساختار تحقیقاتی و عملیاتی در زمینه زیست مصنوعوی نیز گفت: موانع قانونی و فنی وعلمی وساختاری در زمینه توسعه زیست مصنوعی باید به سرعت برداشته شود. علم زیست مصنوعی یک علم جدید و مرز  دانشی است و می توانیم با سرعت عملی که باید با هماهنگی با بدنه علمی و اجرایی کشور خواهیم داشت به مرز تاثیرگذاری در این حوزه برسیم.

وی یادآورشد: شناسایی ظرفیت های کشور و تدوین نقشه راه و در واقع فاز مطالعاتی،اولین مرحله کاری مرکز ملی زیست مصنوعی بود که از اواخر سال گذشته دنبال شده است. در همین زمینه زمینی نیز برای احداث این مرکز ملی نیز تعیین شد و کلنگ احداث این مرکز نیز به زمین زده شد.

وی تصریح کرد: یکی از مهمترین ماموریت های ما در این حوزه، مساله ایجاد زیرساخت های فنی و نیروی انسانی است. در واقع باید تلاش کنیم که ضمن تولید زیرساخت ها به پرورش نیروی انسانی که ذهنیت خلاق و فعالی در این عرصه داشته باشد بپردازیم.