نقشه ملی زیست فناوری کشور و جایگاه زیست مصنوعی

به گزارش روابط عمومی جهاددانشگاهی واحد قم، دکتر سید رضا طباطبایی رئیس جهاددانشگاهی قم به همراه معاون و مدیر اجرایی پژوهشی این واحد در دیدار با دکتر مصطفی قانعی ، دبیر ستاد زیست فناوری،سلامت و فناوری های پزشکی گفت: جهاددانشگاهی قم در دوره جدید فعالیت های خود تلاش دارد تا زمینه های علمی خود را متحول کند و در این مسیر نیز کشور از منافع و منابعی که تولید می کند بهره مند سازد.
وی با اشاره به برگزاری دوره های تخصصی چون هیستروسکوپی ویژه متخصصین کشور عراق در مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی قم افزود: خوشبختانه جهاددانشگاهی قم از بدو تاسیس تا کنون به بحث تحقیق و توسعه در کنار حوزه درمانی توجه ویژه داشته است.
رئیس جهاددانشگاهی قم بیان کرد: جهاددانشگاهی قم از سال 90 وارد فاز تحقیقات سلول های بنیادی و فاز مزانشیمال شد. در برخی از حوزه ها وارد عرصه های انسانی نیز شدیم. در کنار آن گروه بیولوژی تولید مثل شکل گرفت که فاز تحقیق و توسعه نیز در همین مجموعه فعالیت خود را دنبال کرد. دو مجموعه ای که در حوزه بیولوژی تولید مثل بود را به شکلی تغییر دادیم که در فضای بالینی مورد استفاده قرار گیرد.
وی با ذکر این مطلب که نتایج تحقیقات ما بسیار متنوع و متکثر است بیان کرد: در دوره مدیریت جدید که پس از سالها به قم آمدیم و کار را به عنوان رئیس جهاددانشگاهی دنبال کردیم تلاش نمودیم که که فعالیت ملی را در سطح عالی کشور و حتی در سطح بین المللی دنبال کنیم انجام دادیم. در نهایت طراحی مرکز ملی زیست مصنوعی را انجام دادیم.
طباطبایی قمی اظهارکرد: در این زمینه کارگروه های تخصصی ایجاد شد و ظرفیت های جذابی نیز در این مجموعه با توجه به نیازی که در آینده کشور داریم وارد عرصه کار جدی شدند.
وی با اشاره به حمایت های استانی و ملی در تاسیس مرکز ملی زیست مصنووعی نیز گفت: در اسفندماه گذشته زمین بسیار خوبی را در قم در اختیار گرفتیم و با حمایت استاندار قم و ریاست جهاددانشگاهی کشور کلنگ تاسیس مرکز نیز به زمین زده شد.
وی با اشاره به فازهای مختلف مرکز ملی زیست مصنوعی افزود: جهاددانشگاهی دارای ظرفیت های علمی بسیاری است که می توانیم با تکیه به این ظرفیت های علمی و همکاری با نهادها و شخصیت های علمی کشور به مسیر خود برای تشکیل مرکز ملی زیست مصنوعی ادامه دهیم. در این نشست نیز به دنبال شناسایی ظرفیت های مهندسی زیستی کشور هستیم که بتوانیم روی الگوی کاری خود با اطلاعات بیشتر تمرکز کنیم.

دکتر فضائیلی؛
اکوسیستم علمی کشور باید وارد چرخه توسعه زیست مصنوعی شود
در ادامه این نشست دکتر هدی فضائلی مدیر اجرایی معاونت پژوهشی جهاددانشگاهی قم بیان کرد: زیست شناسی مصنوعی یک حوزه بین رشته ای و تقاطع زیست شناسی و مهندسی فناوری داده محور است که هدف آن بازطراحی موجودات زنده است. در این علم با ابزارهای مهندسی ژنتیک به سمتی حرکت می کند که فرایندهای زیستی رابه صورت قابل تکرار و قابل پیش بینی ببرد. در زیست فناوری از سیستم های زیستی استفاده می کنیم ولی در زیست شناسی مصنوعی این سیستم ها را مهندسی و طراحی می کنیم.
وی افزود: امروزه زیست شناسی مصنوعی از فضای آزمایشگاهی خارج شده و به فرایند واقعی رسیده است. در حوزه امنیت غذایی نیز تولید پروتئین های جایگزین مد نظر است. در حوزه صنعتی از سلول ها به عنوان کارخانه زنده برای تولید دارو و مواد زیستی استفاده کنیم.
فضائلی بیان کرد: محصولات زیست شناسی مصنوعی که به حوزه تجاری رسیده اند شامل مواردی چون مخمرهایی که به گوشت مبدل شدند و صنعت منسوجات مثل ابریشم عکنبوت و واکسن های فایزر و مدرنا و باکتری های نیتروژنی که می توانند جایگزین کودهای شیمیایی باشند هستند که شرکت های بزرگ جهان نیز به مرحله تولید محصول رسیده اند.
وی با ذکر این مطلب که زیست شناسی مصنوعی یک صنعت واقعی است بیان کرد:  تمام کشورهای پیشرو اهمیت زیست شناسی مصنوعی را مورد توجه خاص قرار می دهند. حتی در آمریکا یک فرمان اجرایی در این حوزه صادر شده است. همگرایی زیست شناسی و هوش مصنوعی مد نظر کشورهای صنعتی است.قرار است که در سال 2040مشاغل بسیار متنوع و گسترده ای در سطح جهان با حوزه زیست مصنوعی شکل بگیرد زیرا این حوزه یک ضرورت راهبردی است.

ضرورت شکل دهی به این مرکز در ایران
مدیر اجرایی معاونت پژوهش جهاددانشگاهی قم بیان کرد: با توجه به شرایط اقلیمی و اهمیت تولید پایدار و.... می توانیم با زیست مصنوعی برای همه این امور به راه حل برسیم. محدودیت های اقلیمی و آب و همچنین هزینه داروهای پیشرفته نیز از مشکلات ما است و می توانیم با زیست مصنوعی این مشکلات را مدیریت و حل کنیم.
وی افزود: حوزه زیست مصنوعی از سریع ترین بازارهای سطح جهان به شمار می رود. حتی اگر درصد کوچکی هم از این صنعت را برداریم می توانیم به اندازه چنین صنعت سنتی ارزآوری و قدرت آفرینی برای کشور داشته باشیم.
وی بیان کرد: همچنین در حوزه سلامت امروز سلول درمانی کلاسیک به استفاده از سلول های مهندسی شده و برنامه پذیر حرکت می کند. در عرصه پدافند غیر عامل نیز وابستگی کامل در شرایط بحرانی تاب آوری کشور را سبب می شود. کشور باید در حوزه غذا و محیط زیست و سلامت کاملا خود اتکا باشد و زیست مصنوعی می تواند عاملی کلیدی در حفظ امنیت کشور محسوب شود.
وی با ذکر این مطلب که در جهاددانشگاهی قم ظرفیت علمی و بالینی خاصی با ترکیب منحصر به فرد پژوهش و بالین و فناوری وجود دارد گفت: دو گروه پژوهشی در این مجموعه مشغول به فعالیت هستند که در حوزه زیست شناسی تولید مثل و سلول های بازساختی و مرکزدرمان ناباروری فعالیت می کنند که کار پژوهش و درمان را در کنار هم ممکن کرده است.
در حوزه کشت سلول و زیست شناسی مولکولی و آزمایشگاه تشخیص طبیعی و میکروبیولوژی به اضافه نیروی متخصص این ظرفیت را ایجاد می کند که امکان ایجاد یک هسته عملیاتی اولید در مجوعه شکل بگیرد.
وی ادامه داد: در جهاددانشگاهی قم فضایی داریم که می تواند ظرفیت نظام کارکرد بالینی را پوشش دهد. در سطح جهاددانشگاهی کشور نیز در خصوص زیست شناسی و سلامت یک شبکه علم و فناوری با 47 گروه پژوهشی و.. داریم که می توانند ظرفیت های زیست مصنوعی را پوشش دهند. خوشبختانه بدنه جهاددانشگاهی ظرفیت هدایت زیست شناسی مصنوعی را دارد.

اکوسیستم علمی کشور باید وارد چرخه توسعه زیست مصنوعی شود
فضائلی بیان کرد: مسئولیت هدایت و پیگیری اولیه شکل گیری مرکز به واحد قم سپرده شده است. اکوسیستم علمی کشور باید وارد این چرخه شود. تمام دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی وشرکت های دانش بنیان باید وارد این چرخه شوند وهدف ما این است که یک ساختار منسجم را به جای کارهای موازی و پراکنده انجام دهیم که همه این ظرفیت ها در یک مسیر مشترک به جلو ببرد. این مرکز بدون همراستایی با سیاست های ملی زیست فناوری قابلیت شکل گیری و توسعه را نخواهد داشت.

فازهای مختلف مرکز ملی زیست مصنوعی 
وی گفت: در این زمینه چهار فاز طراحی شده است که فاز اول برنامه ریزی نقشه راه و مطالعه و دوم استقرار زیرساخت ها و فاز سوم مرحله توسعه و اتصال به صنعت و در فاز چهارم تثبیت جایگاه و حضور در عرصه های ملی و بین المللی را مد نظر داریم. هم اکنون در فاز اول یعنی طراحی نقشه راه هستیم. در این زمینه سه کارگروه تنظیم شد. نقشه راه نیز در سه سطح خرد، میانی و کلان طراحی کردیم. سه کارگروه تخصصی سلامت و پزشکی، دامپروری و کشاورزی نیز در این زمینه تاسیس شده است.
وی تصریح کرد: در فاز کلان در وهله اول افراد و مراکز فعال شناسایی شدند و مسایل راهبردی کارگروه ها و جایگاه ایران در جهان در همه این حوزه ها بررسی کردیم. همچنین مخاطراتی که عدم ورود به این عرصه ها کشور را تهدید می کرد را نیز تا حد زیادی مورد مطالعه قرار دادیم.

دکتر ناصرپور:
شناسایی نخبگان علمی کشور در حوزه زیست مصنوعی از مهمترین فعالیت های فاز اول مرکز است

در ادامه نشست لیلا ناصرپور معاون پژوهشی جهاددانشگاهی قم با ذکر این مطلب که نقشه فناورانه زیستی کشور یک کار ماندگار است بیان کرد: فعالیت هایی که در دانشگاه ها نیز انجام می شود پروژه محور است. مثلا حیطه تعریف پروژه های تخصصی به دانشگاه ها مشخص می شود تا حمایت هایی شود. 
وی افزود: تدوین نقشه راه اولین ماموریت کار ما است. با مطالعاتی که انجام شده است و تدوین نقشه راه در استرالیا در سال 2012 انجام شده است. ما در وهله اول به دنبال افرادی هستیم که در این حوزه صاحب نظر و سبک هستند شناسایی کنیم و سپس ابرچالش ها را مشخص کنیم تا در طراحی نقشه راه خود به توازنی که باید شکل بگیرد توجه کنیم.
وی اظهارکرد: با توجه به سند جامع کشوری تلاش میکنیم که در این حوزه ها نقش آفرینی داشته باشیم. در این دیدار تلاش میکنیم که از بانک جمعیت نخبگانی استفاده کنیم. 
وی بیان کرد: در عرصه زیست مصنوعی نیازمند اطلاعات نقشه زیست کشور هستیم که امیدواریم با استفاده از این سامانه کاری ماندگار برای کشور انجام شود.
فازهای اولیه شناسایی و طرح مطالعاتی قطعا نیازمند صرف زمان است و ملاحظات زمانی آن را نیز دیده ایم. 
ر مجموعه جهاد مجمع ذخایر ژنتیک و رویان وجود داشته ست و این ماموریت به جهاد قم داشته است که نشان دهنده رزومه علمی این مجموعه است. 

دکتر قانعی:
ظرفیت های جهاددانشگاهی در توسعه زیست مصنوعی به شکل شفاف بیان شود
در ادامه این نشست دکتر مصطفی قانعی ، دبیر ستاد زیست فناوری،سلامت و فناوری های پزشکی کشور بیان کرد: زمینه های فعالیت این مرکز به شکل کاملا سیستماتیک و بر اساس یک نقشه زیست فناورانه دنبال می شود. 
جایگاه ماموریت محوری در نقشه فناوری زیستی کشور
وی اظهارکرد: پیشتر در حوزه انفعال بودیم. یعنی گروهی می آمدند و می گفتند که می خواهیم در یک شاخه علمی کار کنیم و مجوز می گرفتند ولی امروزه با تجربه های گذشته به سمت ماموریت محوری با نگاه دقیق به آینده حرکت می کنیم. 
وی گفت: پس از یک سال کار بحث را در سطح توان و ماموریت های دانشگاه ها بردیم. یعنی اینکه چه دانشگاهی چه ماموریتی دارد و در چه زمینه ای می تواند کار کند. نقشه زیست در دنیا نیز به همین شکل تعریف شده است. سپس بررسی می کنیم که در چه مقطعی بیشترین کار علمی انجام شده است. قابلیت این مرکز نیز با همین کارها مشخص می شود. موضوعی به آنها محول می شود که زیرساخت آن را دارند.
قانعی اظهارکرد: خوشبختانه با جهاددانشگاهی و مجموعه های وابسته به این نهاد نیز در حوزه های تخصصی و نسبت آنها با توانمندی های دانشگاه های کشور همکارهای خوبی انجام می شود. امروزه پژؤهشگاه هایی چون معتمد و ابن سینا و... وارد فاز نقشه ملی شده اند. در حوزه عملیاتی باید جلسه ای را برگزار کنیم تا با توانمندی های مجموعه جهاددانشگاهی قم آشنا شویم و به تفاهم مشترک برسیم.
وی با اشاره به این نقشه ملی فناوری های زیستی گفت: در این نقشه کاملا مشخص است که دانشگاه های ما چه ظرفیتی دارند و در این نقشه چه کارایی می توانند داشته باشند. اگر دانشگاه ها مدعی قابلیت خاصی هستند باید اثبات کند تا در نقشه فناورانه زیستی کشور قرار گیرد. 
دبیر ستاد زیست فناوری،سلامت و فناوری های پزشکی کشور با ذکر این مطلب که ظرفیت زیست مصنوعی در سیاست های عالی ژنتیکی کشور مشخص است اظهارکرد: ظرفیت های کاری این حوزه ها در دسترس است. در لایه سیاستی و همچنین ظرفیت داده ای هم با جهاددانشگاهی کار می کنیم. در کل در هر حوزه ای هم که جهاددانشگاهی بخواهد همکاری کند در خدمت هستیم.
وی با ذکر این مطلب که شبکه های تخصصی با فعالیت دانشگاه ها در حال انجام است گفت: هر مرکزی که می خواهد با ما همکاری کند باید توان و ظرفیت های خود را به شکل کاملا ملموس ارایه کند تا در خصوص حضور در نقشه فناوری زیستی کشور جایگاه خود را بیابد و برای ارتقای خود تلاش کند.
وی گفت: در کل هر مرکزی که میخواهد محصولی ارایه دهد را هم حمایت می کنیم. خوشبختانه در این زمینه نیز زمینه همکاری های مختلفی با جهاددانشگاهی وجود دارد. اگر مرکزی بخواهد با دورنمایی صنعتی وارد کار شود می تواند از منابعی که در کشور در این حوزه در نظر گرفته شده استفاده کند.
وی اظهارکرد: در هر استان دانشگاه هایی که قرارداد درند در سامانه نقشه مهندسی زیست شناسی دارند مشخص است.در فرایند دانشگاه تعداد شرکت های دانش بنیان مرتبط با این موضوعات نیز مشخص است. یکی از قیود ما برای دانشگاه این است ه بهره بردار مشخص باشد یا در انتهای مسیر به یک فرمت صنعتی و خروجی برسیم.
وی بیان کرد: اگر بخواهید روی محصولی کار کنید می توانید روی نقشه و جایگاه علمی آن بروید و روی آن کار کنید چون نقشه زیست جهانی مبنای شکل گیری این سامانه است و آنچه در این حوزه تولید و کار شده رو این سامانه در حوزه پایش های تخصصی موجود است.
قانعی با ذکر این مطلب که باید ضعف های علمی نیز مثل قوت های علمی مشخص باشد گفت: در زمینه حکمرانی علمی کشور باید با کمک همین سامانه ها ضعف ها و قوت ها به خوبی و دقت مشخص شود تا جایگاه هایی که باید فعال شود نیز کاملا مشخص و عیان باشد. کل دانشگاه ها و فناوری ها دراین سامانه وضعیت مشخصی دارند. مثلا در جایی که رنگ قرمز وجود دارد یعنی تراکم کارهای علمی و دانشگاهی وجود دارد و درجایی که سفید است نیز یعنی کاری در این حوزه انجام نشده است. این مساله می تواند در نظام حکمرانی تخصصی به مسئولان کمک کند که سیاست گذاری بهتری داشته باشند.
وی افزود: با استفاده از این سامانه می توانیم روزمه چند ساله یک استاد و پژوهشگر و دانشگاه را استخراج کنیم و بگوییم که یک استاد روی چه موضوعاتی و با چه اساتیدی کار کرده است. باید ضعف ها مشخص شود که از این ضعف ها به دنبال نقشه راه بگردیم. برخی از اساتید مقالات تخصصی بسیار زیادی دارند ولی در یک رشته علمی خاص ممهز نیستند ولی برخی اساتید کاملا در یک بخش خاص تمرکز دارند و ده ها مقاله تخصصی در این حوزه منتشر می کنند که نشان دهنده قوت علمی این شخصیت علمی است. 

توصیه های نهایی 
وی اظهارکرد: اول باید تحلیل عمیق و دقیقی از توانایی خود داشته باشید و سپس به دنبال شبکه سازی بروید. نکته اول اینکه است که توانایی خود را بسیج کنید. ماموریت ما این است که در یک حوزه به شکل عمیق کار کنیم زیرا هر پروژه ای نیازمند صرف زمان و تمرکز است. 
وی گفت: در ادامه همچنین کسانی که در این مسیر کار می کنند را نیز باید به همکاری دعوت شوند تا بتوانیم در یک حوزه به هم افزایی و عمق برسیم. 
وی اظهارکرد: فازهای مطالعاتی از مهمترین بخش های هر سامانه و کار هستند زیرا ممکن است چند سال در این عرصه طی شود تا بتوانیم در مرحله بعد به تیم سازی برسیم. مهم این است که بدانیم با چه کسی می خواهیم کار کنیم. این سامانه به ما کمک می کند که بتوانیم بهترین های ایران را در این مسیر پیدا کنیم.