ضرورت راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی/ گام راهبردی این نهاد برای ارتقای سلامت و امنیت غذایی و زیستی کشور

به گزارش روابط عمومی جهاددانشگاهی، سیدرضا طباطبایی قمی رئیس جهاددانشگاهی واحد قم و مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی این نهاد با تبریک چهل‌وششمین سالگرد تشکیل جهاددانشگاهی اظهار کرد: زیست‌شناسی مصنوعی حوزه‌ای میان‌رشته‌ای است که با رویکرد «برنامه‌نویسی زیست‌شناختی» تلاش می‌کند فراتر از شناخت موجودات زنده، قابلیت‌ها و عملکردهای جدیدی را در سامانه‌های زیستی طراحی و ایجاد کند.

وی افزود: اگر زیست‌شناسی کلاسیک به دنبال شناخت حیات است، زیست‌شناسی مصنوعی یک گام فراتر می‌رود و به دنبال طراحی و ایجاد قابلیت‌های جدید در سامانه‌های زیستی است؛ به همین دلیل بسیاری از صاحب‌نظران این حوزه را یکی از فناوری‌های کلیدی شکل‌دهنده انقلاب زیستی در قرن بیست‌ویکم می‌دانند.

زیست‌شناسی مصنوعی؛ فناوری پیشران آینده کشورها

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی با تأکید بر نقش فناوری‌های راهبردی در قدرت‌آفرینی کشورها گفت: همان‌گونه که فناوری‌هایی مانند فولاد، انرژی، صنایع شیمیایی، الکترونیک و فناوری اطلاعات در دوره‌های مختلف موجب تحول اقتصادی و سیاسی کشورها شدند، امروز نیز زیست‌شناسی مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های پیشران آینده، نقش مهمی در حوزه‌هایی مانند سلامت، امنیت غذایی، محیط‌زیست و صنعت ایفا می‌کند.

وی با بیان اینکه در زیست‌شناسی مصنوعی، پژوهشگران با طراحی ژن‌ها، مسیرهای متابولیکی و سامانه‌های زیستی جدید، قابلیت‌های هدفمند ایجاد می‌کنند، تصریح کرد: ایران نباید در این حوزه صرفاً مصرف‌کننده فناوری باشد؛ چراکه توسعه توان داخلی ضمن حفظ همکاری‌های علمی و تجاری بین‌المللی، امکان ارزیابی، بومی‌سازی و تولید بخشی از محصولات و خدمات حیاتی را در شرایط عادی و بحرانی فراهم می‌کند.

امنیت سلامت؛ ضرورت برخورداری از توان طراحی فناوری

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی با تأکید بر نقش این فناوری در ارتقای امنیت سلامت گفت: ایران در حوزه‌هایی مانند علوم پزشکی، زیست‌فناوری دارویی، تولید واکسن و پژوهش‌های سلولی ظرفیت‌های قابل توجهی دارد، اما برای تبدیل دانش و توانمندی‌های موجود به محصولات کاربردی، نیازمند ایجاد زیرساخت‌های منسجم، شبکه متخصصان و سازوکارهای توسعه فناوری است.

وی افزود: امنیت سلامت تنها با واردات محصولات تأمین نمی‌شود، بلکه مستلزم برخورداری از توان طراحی، ارزیابی، تولید و توسعه فناوری‌های مورد نیاز است.

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی با اشاره به نقش زیست‌شناسی مصنوعی در امنیت غذایی اظهار کرد: آینده امنیت غذایی به عواملی فراتر از میزان زمین زیر کشت و حجم واردات وابسته است و موضوعاتی مانند فناوری بذر، ژرم‌پلاسم، ویرایش ژن، میکروبیوم خاک و داده‌های ژنومی اهمیت فزاینده‌ای خواهند داشت.

به گفته وی، وابستگی به واردات نهاده‌های زیستی پیشرفته بدون برخورداری از توان ارزیابی و بومی‌سازی، کشورها را در برابر تحولات بازار و محدودیت‌های خارجی آسیب‌پذیر می‌کند.

طباطبایی قمی تصریح کرد: ایران با چالش‌هایی همچون خشکسالی، شوری خاک، کاهش منابع آب، تغییرات اقلیمی و آفات کشاورزی مواجه است و پاسخ به این مسائل نیازمند بهره‌گیری از فناوری‌های نوین زیستی است.

وی افزود: زیست‌شناسی مصنوعی و ویرایش ژن می‌توانند مسیر توسعه گیاهان مقاوم به خشکی، گرما و بیماری را کوتاه‌تر کرده و با افزایش بهره‌وری مصرف آب و نهاده‌ها، به تقویت امنیت غذایی کشور کمک کنند.

امنیت زیستی؛ شناخت فناوری، پیش‌شرط مقابله با تهدیدها

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی با اشاره به ماهیت دوگانه این فناوری گفت: همان‌گونه که زیست‌شناسی مصنوعی می‌تواند برای تولید واکسن، دارو و بهبود محصولات کشاورزی به کار گرفته شود، در صورت استفاده نادرست یا نبود نظام‌های نظارتی مناسب، ممکن است مخاطرات زیستی ایجاد کند.

وی تأکید کرد: امنیت زیستی صرفاً با محدود کردن دسترسی به فناوری محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند شناخت علمی، زیرساخت پایش، نظام ارزیابی خطر، استانداردهای فنی و تربیت نیروی متخصص است.

طباطبایی قمی افزود: کشوری که توان شناخت و توسعه زیست‌شناسی مصنوعی را نداشته باشد، علاوه بر ناتوانی در تولید محصولات فناورانه، امکان تشخیص منشأ و ماهیت تهدیدهای زیستی جدید را نیز از دست می‌دهد.

وی تصریح کرد: مقابله با عوامل زیستی ناشناخته یا توالی‌های ژنتیکی مشکوک، نیازمند برخورداری از ظرفیت‌هایی مانند تحلیل ژنوم، زیست‌اطلاعات، سنتز و آزمون زیستی و شبکه متخصصان است؛ زیرساخت‌هایی که نقش مهمی در ارتقای آمادگی و امنیت زیستی کشور دارند.

جهاددانشگاهی؛ بستر شکل‌گیری زیرساخت ملی زیست‌شناسی مصنوعی

طباطبایی‌ قمی با اشاره به جایگاه زیست‌شناسی مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های راهبردی آینده گفت: سرمایه‌گذاری جهانی در این حوزه طی سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته و زیست‌شناسی مصنوعی به یکی از عرصه‌های اصلی رقابت فناوری در جهان تبدیل شده است.

وی افزود: تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد توسعه این فناوری بر پایه همکاری دولت، دانشگاه و بخش خصوصی، ایجاد زیرساخت‌های مهندسی زیستی، تربیت نیروی انسانی متخصص و حمایت از تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی شکل گرفته است.

وی با اشاره به اقدامات کشورهایی مانند آمریکا، بریتانیا و استرالیا در توسعه زیست‌شناسی مصنوعی اظهار کرد: ایجاد مراکز تخصصی، شبکه‌های ملی زیست‌فناوری و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، نقش مهمی در تبدیل پژوهش‌های دانشگاهی به محصولات و صنایع جدید داشته است. همچنین کشورهای منطقه نیز با سرمایه‌گذاری در این حوزه، از جمله ایجاد مراکز پژوهشی و همکاری با شرکت‌های بین‌المللی، تلاش می‌کنند جایگاه خود را در اکوسیستم جهانی زیست‌شناسی مصنوعی تقویت کنند.

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی تأکید کرد: با توجه به پیوند مستقیم این فناوری با حوزه‌هایی مانند سلامت، امنیت غذایی، امنیت زیستی و آینده اقتصاد دانش‌بنیان، ایران نمی‌تواند صرفاً مصرف‌کننده فناوری‌های زیست‌شناسی مصنوعی باشد.

وی افزود: جهاددانشگاهی با برخورداری از ظرفیت‌های پژوهشی، نیروی انسانی متخصص و تجربه توسعه فناوری، می‌تواند بستر شکل‌گیری زیرساخت ملی این حوزه و حرکت کشور به سمت مرجعیت علمی و فناوری را فراهم کند.

ضرورت ایجاد زیرساخت‌های ملی برای توسعه زیست‌شناسی مصنوعی

طباطبایی‌ قمی با تأکید بر ضرورت ایجاد زیرساخت‌های ملی برای توسعه زیست‌شناسی مصنوعی گفت: یکی از چالش‌های اصلی کشور در این حوزه، نبود یک شبکه یکپارچه برای طراحی، ساخت، آزمون و توسعه فناوری‌های زیستی است. وی افزود: اگرچه دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان در سال‌های گذشته ظرفیت‌های ارزشمندی ایجاد کرده‌اند، اما این امکانات عمدتاً پراکنده و پروژه‌محور بوده و هنوز به یک زیرساخت ملی هماهنگ تبدیل نشده‌اند.

وی ادامه داد: بخش قابل توجهی از نیازهای کشور در حوزه‌هایی مانند سنتز DNA و RNA، ساخت پلاسمیدها، تأمین مواد و کیت‌های تخصصی و برخی ابزارهای طراحی زیستی همچنان از خارج تأمین می‌شود و وابستگی به این خدمات، روند توسعه فناوری را با محدودیت مواجه می‌کند. به گفته وی، توسعه زیست‌شناسی مصنوعی نیازمند ایجاد زیرساخت‌هایی مانند بانک‌های DNA و وکتور، سامانه‌های طراحی زیستی، آزمایشگاه‌های خودکار و بایوفاندری‌هاست.

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی تصریح کرد: این زیرساخت‌ها می‌توانند سرعت طراحی و آزمون فناوری‌های زیستی را به‌طور چشمگیری افزایش داده و زمان تبدیل ایده‌های پژوهشی به محصول را از سال‌ها به ماه‌ها و هفته‌ها کاهش دهند. وی افزود: جهاددانشگاهی با جایگاه میان دانشگاه، صنعت و جامعه، ظرفیت آن را دارد که در ایجاد و توسعه این زیرساخت ملی و شکل‌گیری زیست‌بوم زیست‌شناسی مصنوعی کشور نقش‌آفرینی کند.

اقدامات اولیه برای راه‌اندازی مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی

طباطبایی‌قمی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای راه‌اندازی مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی گفت: یکی از نخستین گام‌ها، فراهم‌سازی زیرساخت‌های اولیه و ایجاد بستر فیزیکی استقرار این مرکز بوده است. وی افزود: در همین راستا، ۲۵۰۰ مترمربع زمین با اعتباری بالغ بر ۵۰۰ میلیارد ریال برای احداث مرکز خریداری شد و آیین کلنگ‌زنی آن با حضور رئیس جهاددانشگاهی، معاون پژوهش و فناوری و استاندار قم در ۲۹ بهمن‌ماه سال گذشته برگزار شد.

وی ادامه داد: نقشه ساخت مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی به تأیید رسیده و فرآیند نهایی دریافت پروانه ساخت از شهرداری در حال پیگیری است. مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی همچنین با اشاره به طراحی مدل توسعه این مرکز اظهار کرد: مسیر راه‌اندازی و تکامل مرکز در قالب چهار فاز متوالی برنامه‌ریزی شده است.

طباطبایی‌قمی تصریح کرد: این مدل توسعه، ضمن تعیین اهداف و خروجی‌های هر مرحله، امکان برنامه‌ریزی منابع، ارزیابی پیشرفت و مدیریت ریسک را فراهم می‌کند و در نهایت زمینه تبدیل مرکز از یک طرح اولیه به یک نهاد ملی راهبر در حوزه زیست‌شناسی مصنوعی کشور را فراهم خواهد کرد.

چهار فاز توسعه مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی

طباطبایی‌قمی درباره مراحل توسعه مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی اظهار کرد: در فاز نخست، با انجام مطالعات راهبردی، تدوین نقشه راه، طراحی برنامه راهبردی، شناسایی ظرفیت‌های کشور و ایجاد شبکه خبرگان، مبانی علمی و مدیریتی لازم برای توسعه مرکز فراهم می‌شود.

وی افزود: در فاز دوم، زیرساخت‌های فیزیکی، آزمایشگاهی، تجهیزاتی و منابع انسانی مورد نیاز ایجاد شده و مرکز وارد مرحله استقرار و آغاز فعالیت عملیاتی خواهد شد.

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست مصنوعی جهاددانشگاهی ادامه داد: فاز سوم بر توسعه ظرفیت‌ها، گسترش همکاری‌های ملی و بین‌المللی، ایجاد ارتباط مؤثر با صنعت، استانداردسازی خدمات و توسعه زیست‌اقتصاد متمرکز خواهد بود تا مرکز از یک مجموعه عملیاتی به یک بازیگر فعال در اکوسیستم نوآوری کشور تبدیل شود.

وی تصریح کرد: فاز چهارم زمینه ایفای نقش راهبردی مرکز در سطح ملی را فراهم می‌کند. در این مرحله، مرکز علاوه بر ارائه خدمات تخصصی، مسئولیت هدایت، هماهنگی و سیاست‌یاری توسعه زیست‌شناسی مصنوعی کشور را بر عهده خواهد داشت و به عنوان مرجع ملی این حوزه ایفای نقش خواهد کرد.

طباطبایی‌قمی خاطرنشان کرد: در همین راستا، پیش‌نویس اساسنامه مرکز زیست مصنوعی جهاددانشگاهی تدوین شده و پس از تأیید ریاست محترم جهاددانشگاهی، برای تصویب در جلسه هیأت امنای این نهاد مطرح خواهد شد. همچنین پیش‌نویس فاز نخست تدوین نقشه راه این مرکز توسط پژوهشگران جهاددانشگاهی تهیه شده است.

وی افزود: در حال حاضر سایت مرکز زیست مصنوعی جهاددانشگاهی به نشانی synbio.acecr.ac.ir به صورت آزمایشی فعال شده و آخرین اخبار و عملکردهای صورت‌گرفته در این بخش را منتشر می‌کند.

بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان و شبکه علمی کشور

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست مصنوعی جهاددانشگاهی با اشاره به نقش شبکه‌سازی علمی در توسعه این مرکز گفت: با فراخوان صورت‌گرفته در مجموعه جهاددانشگاهی، ۳۰ نفر از اعضای هیأت علمی این نهاد در حوزه‌های علمی مرتبط، رزومه خود را ارسال و آمادگی خود را برای همکاری و پیشبرد اهداف این مرکز اعلام کرده‌اند که این موضوع مایه مباهات است.

وی ادامه داد: در همین مدت کوتاه، جلسات متعددی با دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مراکز علمی و پژوهشگران صاحب‌نظر در این زمینه برگزار شده و این تعاملات به انعقاد تفاهم‌نامه‌های همکاری نیز منجر شده است.

طباطبایی‌قمی افزود: همچنین شرکت‌های دانش‌بنیان مؤثر در این حوزه شناسایی شده‌اند و رایزنی و تبادل نظر برای شکل‌گیری همکاری‌های مشترک با آنان در دستور کار مرکز قرار دارد.

تمرکز مرکز بر حل مسائل راهبردی کشور در سلامت، کشاورزی و دامپروری

طباطبایی‌قمی با اشاره به اولویت‌های پژوهشی و کاربردی مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی گفت: تدوین نقشه راه این مرکز بر پایه مطالعات راهبردی و با هدف شناخت ظرفیت‌های داخلی، روندهای جهانی، چالش‌های ملی و فرصت‌های توسعه این فناوری در کشور انجام می‌شود. وی افزود: در این مطالعات، علاوه بر بررسی تجربیات کشورهای پیشرو، جایگاه ایران، مخاطرات ناشی از عدم ورود به این حوزه و زمینه‌های اولویت‌دار برای بهره‌گیری از زیست‌شناسی مصنوعی مورد ارزیابی قرار گرفته است.

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی اظهار کرد: در گام نخست، مسائل راهبردی کشور در سه حوزه سلامت و پزشکی، کشاورزی و دامپروری شناسایی و اولویت‌بندی شده و برای هر یک از این حوزه‌ها کارگروه‌های تخصصی تشکیل شده است.

وی ادامه داد: در حوزه سلامت، موضوعاتی مانند سرطان، مقاومت ضدمیکروبی و پزشکی دقیق؛ در حوزه کشاورزی، چالش‌هایی همچون فرسایش خاک، بحران آب، وابستگی به نهاده‌های شیمیایی و توسعه نهاده‌های زیستی؛ و در حوزه دامپروری، امنیت خوراک دام، پایش بیماری‌ها و توسعه واکسن‌های پیشرفته از جمله اولویت‌های مورد توجه مرکز هستند. به گفته طباطبایی‌قمی، هدف این مرکز، هدایت ظرفیت‌های زیست‌شناسی مصنوعی به سمت حل مسائل واقعی و راهبردی کشور است.

تربیت نیروی انسانی؛ پیش‌نیاز توسعه زیست‌شناسی مصنوعی در کشور

طباطبایی‌قمی با تأکید بر اهمیت تربیت نیروی انسانی متخصص در توسعه زیست‌شناسی مصنوعی گفت: یکی از چالش‌های اصلی کشور در این حوزه، کمبود متخصصان میان‌رشته‌ای است. وی افزود: اگرچه ایران در رشته‌هایی مانند زیست‌شناسی مولکولی، مهندسی ژنتیک، زیست‌فناوری، پزشکی، داروسازی، دامپزشکی و علوم کشاورزی ظرفیت علمی مناسبی دارد، اما توسعه زیست‌شناسی مصنوعی نیازمند ترکیب دانش حوزه‌هایی همچون علوم زیستی، مهندسی، علوم داده، هوش مصنوعی، اتوماسیون و تجاری‌سازی فناوری است. به گفته وی، در همین راستا رایزنی‌هایی با دانشگاه‌ها برای راه‌اندازی دوره‌های پژوهش‌محور و تدوین سرفصل‌های آموزشی این حوزه در حال انجام است.

وی با اشاره به ضرورت همگامی نظام مقرراتی کشور با فناوری‌های نوین زیستی اظهار کرد: فناوری‌هایی مانند ویرایش ژنوم، سامانه‌های Cell-free، مدارهای ژنتیکی مصنوعی و طراحی موجودات مهندسی‌شده با سرعت بالایی در جهان توسعه یافته‌اند، اما برای ارزیابی، صدور مجوز، نظارت و ورود این محصولات به بازار، نیازمند چارچوب‌های متناسب و به‌روز هستیم.

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی تصریح کرد: بخشی از مقررات موجود، به‌ویژه در حوزه ایمنی زیستی، عمدتاً با تمرکز بر فناوری‌های نسل‌های گذشته مانند GMO تدوین شده و پاسخگوی همه ابعاد زیست‌شناسی مصنوعی نیست. وی افزود: بازنگری مقررات با حفظ الزامات ایمنی و در عین حال تسهیل مسیر نوآوری و تجاری‌سازی، از پیش‌نیازهای توسعه مسئولانه این فناوری در کشور به شمار می‌رود.

چشم‌انداز مرکز؛ تبدیل شدن به مرجع ملی زیست‌شناسی مصنوعی

طباطبایی‌قمی با اشاره به چشم‌انداز مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی گفت: این مرکز با تمرکز بر نوآوری، پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، توسعه فناوری و شبکه‌سازی علمی در سطح ملی و بین‌المللی، در تلاش است بستری برای شکل‌گیری نسل جدید فناوری‌های زیستی و توسعه زیست‌اقتصاد کشور فراهم کند. وی افزود: ایجاد اکوسیستمی برای طراحی، ساخت، آزمون و توسعه سامانه‌های زیستی، تربیت نیروی انسانی متخصص و حمایت از تجاری‌سازی فناوری‌های نوظهور از مهم‌ترین اهداف این مرکز است.

وی ادامه داد: هدف‌گذاری انجام‌شده آن است که مرکز ملی زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی در آینده به‌عنوان مرجع ملی این حوزه و یکی از بازیگران شناخته‌شده منطقه‌ای مطرح شود. به گفته وی، تحقق این هدف نیازمند همکاری و هم‌افزایی دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، صنایع و نهادهای تصمیم‌گیر کشور برای هدایت ظرفیت‌های موجود به سمت حل مسائل راهبردی است.

مسئول راه‌اندازی مرکز زیست‌شناسی مصنوعی جهاددانشگاهی تأکید کرد: این فناوری می‌تواند در حوزه‌هایی مانند سلامت، کشاورزی، امنیت غذایی، صنعت و محیط‌زیست منشأ تحول باشد و جهاددانشگاهی با توجه به سابقه علمی و فناورانه و نقش پیونددهنده میان دانشگاه و نیازهای کشور، ظرفیت ایفای نقش مؤثر در توسعه آن را دارد. وی خاطرنشان کرد: این مرکز در مسیر تحقق شعار «جهاددانشگاهی؛ اقتدار علمی در افق مقاومت» تلاش خواهد کرد با ایجاد زیرساخت، حمایت از نخبگان و تبدیل دانش به محصول، به ارتقای توان علمی و فناورانه کشور کمک کند.